Ceir fersiwn lawn o'r erthygl hon yn y cylchgrawn.

Mae amaethyddiaeth yn cychwyn ar gyfnod o newid. Mae cnydau newydd megis Miscanthus a Phrysgwydd Helyg Cylchdro Byr (‘Short Rotation Willow Coppice’ neu SRC) ar fin newid patrymau cynhyrchu cnwd ac agor marchnad egni newydd i gnydwyr a’r gymuned cefn gwlad ehangach.

Mae newidiadau yn y farchnad egni wedi sicrhau bod cynnyrch adnewyddadwy wedi troi i fod yn ganolbwynt, gyda newid yn yr hinsawdd fel y prif ysgogydd. Ystyrir cnydau bio-màs gan fwyaf fel bron â bod yn ‘garbon niwtral’ gan fod y carbon deuocsid a ryddheir pan losgir y cnydau yma fel tanwydd ar gyfer gwres a/neu drydan yr un fath â’r cyfanswm o garbon deuocsid yr amsugnodd y planhigion pan oeddent yn tyfu. Fel tanwydd, maent felly’n llawer mwy amgylcheddol gyfeillgar na thanwydd ffosil.

Glaswellt sy’n tyfu’n gyflym gan ffurfio clystyrau, ond heb fod yn amharu ar gnydau eraill yw Miscanthus, gyda photensial o fod â bywyd cynhyrchiol o 20 mlynedd neu fwy. Mae Helyg (Salix.spp.) yn rhywogaeth amrywiol, gyda channoedd o isrywogaethau ar gael yn rhwydd yng Nghymru. Mae’r modd y caiff ei gynhyrchu yn fwy tebyg i ddulliau cynhyrchu cnwd amaethyddol na choedwigol.

Caiff y ddau gnwd eu plannu yn y gwanwyn. Mae rheoli chwyn yn hanfodol yn ystod cyfnodau sefydlu a chaiff chwynladdwyr eu defnyddio’n rheolaidd. Gellir defnyddio tomwellt neu gnydau gorchuddio i gynorthwyo gyda rheoli chwyn, gyda’r manteision ychwanegol o wella’r pridd. Mae treialon ar helyg mewn ardaloedd tir uchel yn awgrymu y gallai defnyddio gwrtaith fod o fantais ac mae ychwanegu calch yn debygol o fod yn hanfodol yn yr ardaloedd hyn.

Ar hyn o bryd, nid oes plâu na heintiau sy’n niweidio cynnyrch y cnydau Miscanthus, ond mae SRC yn agored i nifer o blâu pryfetach (chwilod helyg yn benodol), a hefyd i heintiau megis y gawod goch. Gellir lleihau’r angen i ddefnyddio pryfleiddiaid drwy gynllunio’r planhigfeydd yn ofalus a thrwy ddewis y math cywir o isrywogaeth. Caiff isrywogaethau gwydn eu tyfu nawr mewn ymgais i leihau’r dibyniad ar ffyngladdwyr a phryfleiddiaid.

Mae gan y ddau gnwd system dda o wreiddiau a mecanweithiau sydd wedi datblygu’n dda ar gyfer ailgylchu maeth mwynol, gyda’r gwreiddiau’n cynorthwyo i lynu’r pridd gyda’i gilydd a lleihau’r risg o erydiad. Mae Miscanthus yn trawsnewid pelydriad i fio-màs yn effeithlon dros ben, ac mae gandddo’r potential i gynhyrchu mwy o ddeunydd sych na chnydau megis gwenith neu haidd. Mae’r ddau gnwd yn defnyddio llawer iawn o ddŵr, sy’n rhywbeth sydd angen ei ystyried. Bydd SRC yn tyfu’n dda ar y rhan fwyaf o dir lle mae lefel rhesymol o law, ac felly mae’n addas iawn ar gyfer hinsawdd Cymru.

 

Ystyriaethau’r safle

Mae Miscanthus ac SRC yn gnydau tal sy’n tyfu’n gyflym ac sy’n medru newid sut mae safle’n edrych yn sylweddol. Gydag 85% o dir amaethyddol Cymru dan laswellt, mae’n debyg y bydd hyn yn bryder penodol yng Nghymru. Mae aredig porfeydd hirdymor yn rhyddhau llawer iawn o garbon i’r atmosffer ac mae hyn cael effaith niweidiol ar amcan cynhyrchu bio-màs sef diddymu nwyon tŷ gwydr. Gellir tyfu cnydau glaswellt egni ar neilltir a gall greu incwm ychwanegol defnyddiol i ffermwyr yn y broses. Er, o safbwynt amgylcheddol, ni fyddai hyn o bosib yn ddymunol: byddai llawer yn dibynnu ar ba mor gyfoethog mewn rhywogaethau y byddai’r neilltir, ac am ba mor hir y mae wedi bod yn neilltir.

Er mwyn bod yn economaidd ac yn amgylcheddol hyfyw, mae angen tyfu cnydau yn agos i ble byddant yn cael eu defnyddio fel tanwydd. Mae’r cnwd sydd wedi ei gynaeafu yn gynnyrch swmpus, a’r pellaf y caiff ei gludo yna’r uchaf yw’r costau ariannol a’r costau o ran carbon.

 

Effeithiau ar fioamrywiaeth

Mae sicrhau nad yw bioamrywiaeth yn cael ei effeithio’n negyddol yn golygu bod â dealltwriaeth o ecoleg y safle presennol a’r ardal o’i amgylch. Gall cnydau egni greu cyfleoedd newydd i lawer o rywogaethau o blanhigion ac anifeiliaid symud i mewn i’r ardal, ac mae nifer o astudiaethau wedi eu cynnal yn y maes hwn. Darganfuwyd bod SRC yn dal dwysedd uwch o adar a mwy o rywogaethau na chnydau grawn. Mae oedran y cnwd hefyd yn bwysig. Roedd yn well gan y rhan fwyaf o rywogaethau gnwd ifanc, tra roedd niferoedd y corhedyddion yn cynyddu fel y sefydlodd y cnydau SRC. Mae cnydau ifanc o Miscanthus yn cynnig darnau o ddaear lom sy’n boblogaidd gydag adar megis ehedyddion a chornchwiglod, ac mae’r cnwd yn cynnig cynefin da ar gyfer gaeafu. Caiff SRC a Miscanthus ill dau eu cynaeafu yn y gaeaf, sydd y tu allan i adegau paru ac nid yw ymfudwyr haf yn bresennol.

Drwy gynllunio’n ofalus, mae gan blanhigfeydd SRC a Miscanthus y potensial i wella’r dirwedd a’r amgylchedd, lleihau ein dibyniaeth ar danwydd ffosil a dod â marchnadoedd newydd i economi cefn gwlad. Ffermwyr yw ceidwaid yr amgylchedd ac mae eu cadw nhw mewn busnes yn allweddol i gadw ein treftadaeth cefn gwlad yn fyw.

 

Catherine Heywood yw’r Ymgynghorydd Egni Adnewyddadwy i ADAS (Gwasanaeth Datblygu a Chynghori Amaethyddol) a CALU (Canolfan Defnydd Tir Amgen).