Ceir fersiwn lawn o'r erthygl hon yn y cylchgrawn.

 

Mwyalchen y mynydd (Turdus torquatus) yw un o adar clasurol ucheldir Cymru. Mae ei chân ddolefus yn atgoffa rhywun o greigiau ein hucheldir, a chan mai dyma un o’r adar mudol cyntaf, mae hefyd yn arwydd o ddyfodiad y gwanwyn i’n tir. Yn anffodus, mae eu niferoedd hefyd yn dirywio’n arw, ac nid yw’r rhesymau am hyn yn glir.

 

Daw mwyeilch y mynydd yn ôl i Gymru tua mis Mawrth, ar ôl bod yn hendrefu o gwmpas Môr y Canoldir a Gogledd Affrica. Maent yn aml yn nythu mewn ardaloedd o gynefinoedd cymysg lle mae clogwyni a gylïau gyda llwyni a choed gwasgaredig, fel arfer ar ryw uchder o 250m i 350m neu’n uwch. Byddant yn chwilota am eu bwyd ar dir pori cwta lle ceir creaduriaid di-asgwrn-cefn - gwelwyd bod pryfed genwair yn rhan bwysig o’u hymborth yn ystod y gwanwyn. Yn nes ymlaen yn yr haf, daw aeron, yn enwedig llus, yn elfen bwysicach. Maent yn dodwy eu hwyau mewn nyth o laswellt, tebyg iawn i un yr aderyn du, a phedwar o wyau yw’r nifer mwyaf cyffredin. Byddant yn aml yn magu dwy nythaid, sydd yn cadw’r adar yn brysur tan yr haf. Maent yn dechrau hedfan i’r de ym mis Awst a bydd hyn yn parhau tan fis Hydref, gyda’r rhan fwyaf o’r adar yn cyrraedd eu tiroedd gaeafu o ddiwedd Hydref ymlaen.

 

Ymddengys mai’r prif diroedd gaeafu yw bryniau Gogledd Affrica, yn enwedig bryniau Atlas Moroco, er mai ychydig o adar â chylchoedd a ddaliwyd. Bydd yr adar yn symud trwy’r Pyreneau, ac yn aml yn loetran ym mryniau de Sbaen cyn croesi i Ogledd Affrica. Ym mynyddoedd yr Atlas, ceir yr adar yn ardaloedd helaeth o goed Meryw sydd rhwng 1400 a 2000m o uchder, a hyn mae’n debyg oherwydd bod aeron meryw yn rhan bwysig o’u deiet.

 

Mae dwy hiliogaeth o fwyeilch y mynydd yn magu ar draws Gogledd Ewrop, ac y mae eu tiroedd gaeafu yn gorgyffwrdd. Mae trydedd hiliogaeth yn magu ac yn gaeafu yn Asia Leiaf. Mae hiliogaeth yr enw torquatus wedi dirywio yn sylweddol o ran niferoedd magu a lleihad yn nifer y mannau lle mae modd ei gweld ar draws y DU, ond nid yw’n ymddangos, o arsylwi nifer yr adar mudol, bod y boblogaeth yng ngwledydd Llychlyn a’r Ffindir wedi dirywio, er nad oes llawer o arolygon magu wedi eu cyhoeddi.

 

Dirywio fu hanes mwyeilch y mynydd sy’n magu yng Nghymru ers o leiaf y 1970au. Awgrymodd cofnodion o adroddiadau sirol am adar a chysylltiadau ag adaryddion boblogaeth o 450 - 500 pâr yng Nghymru yn y 1980au. Cafwyd arolwg sampl o’r DU ym 1999, lle’r amcangyfrifwyd bod 293 - 392 pâr yng Nghymru. Gwnaed ail arolwg o nifer fawr o detradau 1999 yn 2006 a dangosodd hyn ddirywiad o 69% mewn daliadaeth ers hynny.

 

Mae nifer o resymau wedi eu cynnig am y dirywiad, yn amrywio o ddirywiad yn ansawdd y cynefinoedd a’r cyflenwad bwyd yn y tiroedd magu a’r tiroedd gaeafu, pwysau hela ar yr adar mudo, a newid hinsawdd. Nid yw’n glir pa un o’r rhesymau posibl hyn sy’n gyfrifol am y dirywiad, ac mae’n debyg iawn mai cyfuniad ohonynt oll sydd agosaf at y gwir. Mae arnom angen mwy o astudiaethau ar fwyalchen y mynydd, yn enwedig yn y cyfnod wedi iddynt fagu plu ac yn y tiroedd gaeafu, i’n helpu i ddeall yr achosion hyn. Oni fydd modd i ni fynd i’r afael ag o leiaf rai o’r rhesymau dros y dirywiad, mae dyfodol mwyalchen y mynydd yng Nghymru yn edrych yn ddu ar hyn o bryd.

 

Mick Green yw Cyfaryddwyr Ecology Matters.