Ceir fersiwn lawn o'r erthygl hon yn y cylchgrawn.

 

Mae’r wiwer goch yng Nghymru dan fygythiad gwirioneddol. Dim ond mewn tri lle y mae poblogaethau sylweddol i’w cael erbyn hyn - Ynys Môn, Coedwig Clocaenog (yn y gogledd) a chanolbarth Cymru, ac ar waethaf y gwaith sy’n cael ei wneud yn y tair ardal, nid yw dyfodol y wiwer yn saff o bell ffordd. Mae colli a darnio’i chynefin mewn planhigfeydd conwydd, gwaith coedwigaeth dideimlad, a chystadleuaeth farwol o du’r wiwer lwyd, oll yn golygu fod y cyfnod hwn yn dyngedfennol i’r rhywogaeth yng Nghymru. Oni wneir rhywbeth pendant, a hynny ar fyrder, efallai y bydd Cymru yn colli ei holl wiwerod coch.

 

Prosiect Gwiwerod Coch Canolbarth Cymru

Bum mlynedd yn ôl, sefydlwyd Prosiect Gwiwerod Coch Canolbarth Cymru (PGCCC) i ymateb i’r her. Mae aelodau’r prosiect yn cynnwys Cynghorau Sir Caerfyrddin, Powys a Cheredigion, Comisiwn Coedwigaeth Cymru, Cyngor Cefn Gwlad Cymru, Ymddiriedolaethau Bywyd Gwyllt a rheolwyr coedwigoedd preifat.

 

Y dasg gyntaf oedd dangos presenoldeb wiwerod coch yng nghoedwigoedd y Canolbarth trwy eu dal yn fyw. Ail amcan oedd rheoli’r wiwer lwyd yn ardaloedd yr astudiaeth er mwyn lleihau’r gystadleuaeth a gwella’r cyfle o ddal y wiwer goch. Wedyn, byddai modd dadansoddi firws brech y wiwer ymysg poblogaeth y gwiwerod llwyd.

 

Yn ystod dau arolwg, daliwyd 32 gwiwer goch (o dri safle) a 121 gwiwer lwyd (o bob safle). Yr oedd y rhai coch yn rhydd o arwyddion amlwg unrhyw glefyd, ac yn cynnwys anifeiliaid o bwysau magu, rhai iau a benyw dorrog, sydd oll yn arwyddion cadarnhaol fod y boblogaeth bresennol yn magu.

 

Dangosodd dadansoddiad DNA fod gwiwerod coch yng nghanolbarth Cymru yn debyg o fod o dras hollol Gymreig a’u bod yn llai o dan ddylanwad cyflwyno gwiwerod coch Ewropeaidd i’r DU yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg na phoblogaethau eraill Prydain.

 

Darganfuwyd firws brech y wiwer yn rhwng 50 a 90% o’r gwiwerod llwyd. Yr hyn a achosodd bryder oedd bod y gwiwerod llwyd yn magu yn un o safleoedd mwyaf pellennig yr arolwg yng ngogledd coedwig Tywi, gryn bellter o goetir llydanddail.

 

A yw hi’n rhy hwyr?

Mae’r sefyllfa yn argyfyngus. Mae partneriaeth y wiwer goch am i goedwig Tywi gael ei dynodi yn Warchodfa’r Wiwer Goch gyda gwarchod y wiwer goch yn un o’i phrif amcanion rheoli.

 

Dylai LlCC, y Comisiwn Coedwigaeth a Chyngor Cefn Gwlad Cymru fabwysiadu polisi i reoli’r wiwer lwyd a darparu’r adnoddau i ddileu’r wiwer lwyd o ardaloedd lle mae’r wiwer goch yn bodoli. Mae polisi wedi ei fabwysiadu yn Lloegr, ond mae’n siom fod Cymru fel petai yn llusgo’i thraed.

 

Yn ddiweddar, dadleuwyd mai’r unig ffordd effeithiol o warchod gwiwerod coch yw ar ynysoedd ac nad yw’n economaidd parhau gydag ymdrechion cadwraeth mewn mannau eraill. Barn PGCCC yw, o gadw mewn cof natur ynysig coedwig Tywi, fod modd creu ‘ynys ar y tir’

 

Bob tro y collir rhywogaeth, mae fel golau yn pylu mewn ystafell; mae eich llygaid yn ymaddasu iddo, ond mae eich profiad gymaint â hynny yn llai cyfoethog. Mae’r ateb yno i’r gwiwerod coch, ond a ydym ni yn ddigon dewr i fynd i’r afael ag ef?

 

Isabel Macho yw Swyddog Bioamrywiaeth Sir Gaerfyrddin ac mae’n aelod o Brosiect Gwiwerod Coch Canolbarth Cymru