Ceir fersiwn lawn o'r erthygl hon yn y cylchgrawn.

Pan ddywedodd dyn y comisiwn coedwigaeth ei fod yn meddwl difa'r geifr tynhaodd fy nghorff a gwthiwyd rhesymeg i'r neilltu gan emosiwn.  Rwy'n hoffi'r hyn mae'n ei wneud i'r goedwig y tu ôl i mi, yn plannu cymysgedd gyfoethog o lydanddail yn lle rhesi o gonwydd unffurf, ond yn anffodus, mae'r geifr yn hoffi hynny hefyd. Maent wrth eu bodd yn bwyta'r egin tyner a rhisgl y glasbren ifanc ac nid yw'n anodd iddynt dorri drwy'r pibellau amddifynnol, brau.

Criw bach sy'n byw'n agos i'n tŷ wrth odre Moelwyn Bach sy'n edrych allan dros Fro Ffestiniog yw 'fy ngeifr'. Roedd chwech ohonynt pan gwrddais â hwy gyntaf, yn cael eu harwain gan fwch gafr trawiadol â choron o gyrn afrosgo, siap telyn fach. Ar ddiwedd cyfnod rhidio'r hydref hwnnw cafodd ei ddisodli gan labwst ag un corn siâp cleddyf cam - ac os byddai'n ymostwng i edrych arnoch byddai ei wyneb yn cael ei ddirdroi gan yr ochr drom.

Ers dros ddwy ganrif mae geifr wedi pori ar y mynyddoedd hyn heb unrhyw rwystr, wedi dianc o stoc ffermio hynafol, ar ôl cael eu rhoi i'r naill ochr yn sgîl cynhyrchu niferoedd mawr o ddefaid. Hwy oedd yr anifeiliaid amlbwrpas perffaith yn darparu cig a chroen, llaeth, gwêr ar gyfer canhwyllau a gwallt ar gyfer wigiau barnwyr. Ystyriwyd bod praidd cymysg yn gyfuniad da gan fod geifr ystwyth yn cael gwared ar demtasiwn planhigion iraidd ar siliau a oedd yn rhy beryglus i ddefaid afrosgo.

 

Achub gafr

Cefais alwad ffôn gan fy nghymydog y ffermwr - roedd gafr wedi mynd yn sownd ar wal gerrig, a allwn ei helpu i'w chael i lawr? Roedd coes ôl yr afr wedi'i dal mewn llinynnau o weiren oedd ar ben y wal. Roedd ei phen ar y ddaear, yn edrych arnom gyda'r llygad a oedd yn y golwg heb iddo gau am eiliad, yn wan oherwydd y profiad annifyr a chyda metel rhydlyd yn torri'n ddwfn i'w charn. Aethom ati i godi'r afr, torri'r weiren a'i chario i lawr y bryn - mae'n rhaid ei bod wedi bod yno ers rhai diwrnodau gan ei bod yn methu defnyddio ei dwy goes ôl. Cafodd feddyginiaeth a rhoddodd y ffermwr gartref a bwyd iddi mewn corlan a phob min nos am sawl wythnos cerddai'r teulu o eifr heibio gan alw allan amdani. Yn y pen draw fe wellodd, efallai nad oedd mor sionc ag y bu ac roedd yn gwisgo tag coch ar bob clust - mae ffermwyr yn dueddol o wneud y pethau hyn.

Gall wythnosau fynd heibio heb weld fy ngeifr yna un diwrnod byddant yn crwydro heibio. Weithiau rwy'n eu clywed yn dod, wrth i'r afr sy'n ceisio dal i fyny weryru'n olefus, neu gallaf eu harogli pan fyddant rhyngof a'r gwynt. Nid ydynt yn poeni fy mod yno ond os af yn rhy agos atynt bydd y bwch yn eu harwain ymaith.

 

Ymosodiad ar yr ardd

Roedd yn ymddangos eu bod yn edmygu ein hymdrechion i amaethu'r ardd gaerog ac roeddwn yn naïf i feddwl y byddent yn parchu ein darn o dir. Er mawr siom dychwelais un noson i'w gweld yn bwyta'r ffa dringo, yn dadwreiddio planhigion mefus ac yn torri coed ffrwythau newydd eu plannu. Fy ymateb greddfol oedd ysgwyd ffon a melltithio wrth i'r oedolion neidio allan a myn gafr ddianc drwy fwlch yn fy amddiffynfa fregus.  Ond nid wyf yn codi cymaint o ofn â hynny ac roeddent yn ôl eto drannoeth felly es ati i godi ffens ar dop y waliau. Ers hynny maent wedi gadael fy nghnydau i fod.

Bob mis Rhagfyr rwy'n cymryd rhan yng nghyfrifiad geifr Eryri. Rydym yn chwilio am 'hanner geifr': o bellter mae rhannau duon eu cotiau'n gwneud iddynt edrych fel defaid cwta. Os awn ni'n ddigon agos atynt rydym yn astudio eu cyrn er mwyn pennu eu rhyw a'u hoedran. Maent yn lluosi'n gyflym diolch i aeafau mwyn ac yn cael mwy o effaith byth ar yr ymdrechion gorau i adfywio coetiroedd hynafol.

Y llynedd cefais fy rhoi mewn grŵp dan arweiniad Hywel Roberts, uwch warden ac arbenigwr mewn planhigion ucheldir. Aethom i fyny crib gul i gopa'r Glyder Fawr lle buom yn llochesu y tu ôl i golofnau o greigiau wrth i'r eira hedfan heibio a ninnau'n cnoi brechdanau. Erbyn diwedd y dydd roeddem wedi cyfrif 27 o eifr yn ardal Cwm Idwal, yn edrych mor oer a gwlyb ag y teimlwn i, gan gyfrannu at gyfanswm o 117 ar gyfer y Glyderau, sef cynnydd bach o 12 o gymharu â'r flwyddyn flaenorol.

Mae fy ngardd yn ddigon bach i'w hamddiffyn ond ar raddfa tirwedd nid yw'n ymarferol gosod ffensys. Mae eu cludo dulliau atal cenhedlu yn anymarferol ac yn anffodus eu difa drwy gyflogi saethwr yw'r unig ddewis ymarferol. Ond nid fy ngeifr i does bosib?

Er gwaethaf y gaeafau mwyn mae fy nghriw wedi cael tipyn o anlwc a bellach dim ond pedwar oedolyn sydd ar ôl. Daethpwyd o hyd i'r un â thagiau coch yn ei chlustiau ar waelod clogwyn, efallai na chafodd ei hystwythder yn ôl yn llawn, a bu farw'r afr hynaf wrth roi genedigaeth gyda'r cyntaf o'r myn efeilliaid wrth ei hymyl. Rwy'n credu bod dyn y comisiwn coedwigaeth wedi anghofio amdanom am y tro, sy'n newyddion da, ac mae myn gafr eleni'n edrych yn heini ac yn iach ac yn llawn direidi. Am y tro mae cydbwysedd natur derbyniol yn y rhan hon o Eryri - diolch yn rhannol i ffens fy ngardd.

 

Mae Huw Jenkins yn awdur llawrydd ac mae'n recordio eitemau ar gyfer Country Focus Radio Wales. Ef yw awdur Not Just a Pretty Place – Survival in Snowdonia